روز حکمت و فلسفه در دانشگاه اصفهان
گزارش نشست علمی «حکمت و عقلانیت، گمشدهٔ جهان امروز»
نشست علمی «حکمت و عقلانیت، گمشدهٔ جهان امروز» به مناسبت روز حکمت و فلسفه، به همت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع) و با همکاری دانشکده ادبیات و خانه حکمت برگزار شد. در این نشست، دکتر ایرج آذرفزا به تبیین جایگاه فارابی در بنیانگذاری فلسفه اسلامی و نسبت فلسفه، دین و سیاست پرداخت. دکتر رسول رکنیزاده با بازخوانی رسالة الولایة علامه طباطبایی، نسبت ظاهر و باطن دین و نقش معرفت نفس در تحقق حکمت را بررسی کرد. همچنین دکتر حامد ناجی با تمرکز بر اندیشه سیاسی فارابی، به تحلیل مدینههای مخالف مدینه فاضله و آسیبهای معرفتی، اخلاقی و مدیریتی جامعه پرداخت. محور مشترک سخنرانیها، ضرورت پیوند معرفت و عقلانیت با زندگی فردی و اجتماعی و بازخوانی میراث حکمی اسلامی برای مواجهه با مسائل جهان معاصر بود.
بسم الله الرحمن الرحیم
گزارش نشست علمی «حکمت و عقلانیت، گمشدهٔ جهان امروز»
به مناسبت ۲۱ نوامبر روز جهانی فلسفه، و نیز ۳۰ آبان بزرگداشت فارابی و روز حکمت و فلسفه نشست علمی «حکمت و عقلانیت، گمشدهٔ جهان امروز» به همت معاونت پژوهشی دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع) و با همکاری دانشکده ادبیات و خانه حکمت برگزار شد.
در آغاز نشست، مدیر جلسه، جناب آقای دکتر ابراهیم رضایی، ضمن تأکید بر ضرورت گفتوگو در مباحث فلسفی، پنج محور اصلی را برای بحث و تبادل نظر سخنرانان و حاضران مطرح کردند:
۱. نسبت دانش، عقلانیت و حکمت؛۲. بحران عقلانیت در جهان معاصر؛۳. جایگاه حکمت در سنت فلسفی ایران و جهان اسلام؛۴. نسبت فلسفه با زندگی امروز؛۵. راهکارها و پرسش «چه باید کرد؟».
ایشان با اشاره به اینکه فلسفه اساساً با گفتوگو و بهرسمیتشناختن دیگری پیوند دارد و اخلاق نیز در همین ساحت شکل میگیرد، از حاضران خواستند در بحثها مشارکت فعال داشته باشند و نشست را به فرصتی برای گفتوگوی جمعی تبدیل کنند.
در ادامه، پرسشهایی بنیادین برای جهتدهی به گفتوگو مطرح شد؛ از جمله اینکه آیا پیشرفت دانش بشری با نوعی عقبماندگی در حکمت همراه بوده است؟ آیا هر انسانی که از استقلال فکری و قدرت اندیشه برخوردار است، لزوماً حکیم و خردمند نیز هست؟ آیا حکمت صرفاً به معنای دانستن حقیقت است یا توانایی زیستن بر اساس حقیقت را نیز دربرمیگیرد؟ چرا با وجود پیشرفت علم و فناوری، همچنان شاهد جنگ، خشونت، تعصب و بیعدالتی هستیم؟ آیا انسان معاصر گرفتار عقلانیت ابزاری شده است؟ و سرانجام، آیا میتوان از میراث فلسفی ایران و جهان اسلام برای پاسخگویی به بحرانهای جهان امروز بهره گرفت؟
سخنران نخست: دکتر ایرج آذرفزا
«فارابی و بنیانگذاری فلسفه اسلامی»
دکتر ایرج آذرفزا سخنان خود را با تبیین جایگاه فارابی در شکلگیری و تثبیت سنت فلسفه اسلامی آغاز کردند. به گفته ایشان، سخن گفتن از فارابی هم آسان است و هم دشوار: آسان از آن جهت که بسیاری از مفاهیم و اصطلاحات بنیادین فلسفه اسلامی، مستقیم یا غیرمستقیم، متأثر از اندیشههای اوست؛ و دشوار از آن جهت که با وجود این تأثیرگذاری گسترده، شخصیت فلسفی و آثار فارابی در بخشهایی از سنت آموزشی فلسفه اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
ایشان در ادامه به عنوان مشهور «معلم ثانی» اشاره کردند و توضیح دادند که جایگاه فارابی در تاریخ فلسفه اسلامی صرفاً به تدوین و بازپرداخت منطق ارسطویی محدود نمیشود، بلکه تسلط او بر بخشهای بنیادین منطق، بهویژه منطق برهانی، در این جایگاه علمی اهمیت ویژهای دارد. در این میان، «کتاب البرهان» یا «آنالوطیقای ثانیه» (Posterior Analytics) از اهمیت خاصی برخوردار است. از نظر فارابی، برهان صرفاً یکی از بخشهای منطق نیست، بلکه از آن جهت اهمیت اساسی دارد که امکان دستیابی به معرفت یقینی و تمایز علم برهانی از دیگر شیوههای استدلال را روشن میکند. این رویکرد، اهمیت آثار منطقی او، بهویژه کتاب «إحصاء العلوم»، را آشکار میسازد. دکتر آذرفزا سپس به دشواریهای تاریخی و نظری فارابی در بنیانگذاری فلسفه در جهان اسلام پرداختند و دو چالش مهم را توضیح دادند.
نخست، دشواری تاریخی و زبانی: برخی نحویان و متکلمان بر این باور بودند که منطق و فلسفه یونانی به زبان و فرهنگ یونانی تعلق دارند و نمیتوان قواعد و مفاهیم آن را بدون توجه به تفاوتهای زبانی و فرهنگی به جهان عربی و اسلامی منتقل کرد. فارابی در برابر این دیدگاه، با تبیین نسبت منطق و نحو، نشان داد که منطق به یک زبان خاص اختصاص ندارد؛ همانگونه که نحو، قواعد درست کاربرد یک زبان را بررسی میکند، منطق نیز قواعد درست اندیشیدن و استدلال را مورد توجه قرار میدهد. از این منظر، منطق با ساختارهای عام اندیشه و استدلال سروکار دارد و به زبان خاصی محدود نیست. ایشان در این زمینه به آثاری همچون «کتاب الحروف» و «إحصاء العلوم» اشاره کردند که در آنها نسبت زبان، الفاظ و مفاهیم فلسفی مورد بررسی قرار گرفته است.
در همین زمینه، دکتر آذرفزا به روایت فارابی از تاریخ ظهور و انتقال فلسفه اشاره کردند؛ روایتی که در منابع شرححالنویسی، از جمله کتاب «عیون الأنباء فی طبقات الأطباء» ابنابیاصیبعه، نقل شده است. در این روایت، فارابی از چگونگی انتقال آثار فلسفی و منطقی و محدودیتهایی که در برخی دورهها و محیطهای مسیحی بر آموزش بخشهایی از منطق ارسطو اعمال میشد، سخن میگوید. این روایت را باید در چارچوب تاریخ انتقال فلسفه و با توجه به شرایط تاریخی آن دوره فهم کرد، نه به معنای ممنوعیت فراگیر منطق ارسطو در تمام جهان مسیحی.
دوم، دشواری فلسفی و الهیاتی ـ سیاسی: چالش دیگر فارابی، مواجهه با مخالفانی بود که فلسفه را دانشی بیفایده یا حتی زیانبار میدانستند و به دلیل خاستگاه یونانی آن، نسبت به پذیرش آن در جهان اسلام موضع انتقادی داشتند. دکتر آذرفزا توضیح دادند که فارابی برای پاسخگویی به این مسئله، هم در حوزه فلسفه نظری و هم در حوزه فلسفه سیاسی به تبیین جایگاه فلسفه پرداخت.
در حوزه فلسفه نظری، یکی از مباحث مهم، تمایز میان روش برهانی فلسفه و روشهای جدلی و خطابی کلام بود. در این چارچوب، بخشی از کارکرد کلام، دفاع از باورهای دینی و پاسخگویی به مخالفان از طریق استدلالهای جدلی است؛ در حالی که فلسفه در پی دستیابی به حقیقت از طریق برهان است.
در همین زمینه، ایشان به رساله فارابی با عنوان «أغراض کتاب ما بعد الطبیعة» اشاره کردند. اهمیت این اثر در آن است که فارابی در آن به تبیین مقاصد کتاب مابعدالطبیعه ارسطو پرداخته است. دکتر آذرفزا با یادآوری گزارش مشهور ابنسینا درباره این رساله توضیح دادند که ابنسینا در شرح حال خود آورده است که کتاب مابعدالطبیعه ارسطو را چهل بار خوانده، اما مقصود آن را بهدرستی درنیافته بود تا اینکه رساله فارابی را مطالعه کرد و از طریق آن با غرض و مقصود اصلی اثر آشنا شد.
ایشان همچنین به مسئله موضوع مابعدالطبیعه پرداختند و یادآور شدند که این علم را نباید صرفاً علم خداوند دانست. مابعدالطبیعه به مباحث عام وجود، موجودات و اصول و علل نخستین میپردازد و خداوند یکی از مهمترین مسائل آن به شمار میرود. این تمایز در فلسفه ابنسینا صورتبندی روشنتری پیدا میکند؛ بهگونهای که «موجود بما هو موجود» موضوع مابعدالطبیعه تلقی میشود و اثبات وجود علت نخستین در شمار مسائل این علم قرار میگیرد.
در حوزه فلسفه سیاسی، فارابی با بهرهگیری از میراث فلسفه سیاسی افلاطون، جایگاه دین، شریعت، نبوت و رئیس جامعه را تبیین میکند. از نظر او، مدینه فاضله جامعهای است که غایت آن تحقق کمال انسانی و دستیابی به سعادت حقیقی است. رئیس مدینه فاضله باید هم معرفت لازم درباره سعادت را داشته باشد و هم از توانایی لازم برای هدایت جامعه به سوی آن برخوردار باشد. در این نظام، همه شهروندان از ظرفیت معرفتی یکسانی برخوردار نیستند. برخی توانایی دستیابی به معرفت برهانی را دارند و برخی دیگر حقیقت را از طریق آموزش، تمثیل و صورتهای تخیلی درمییابند. از این رو، رئیس مدینه، فیلسوف و نبی باید بتواند حقایق را متناسب با ظرفیت فهم مخاطبان به آنان منتقل کند. در این چارچوب، دین میتواند صورت تمثیلی و تخیلی حقایق فلسفی برای عموم مردم باشد و فلسفه، بیان برهانی همان حقایق تلقی شود. فارابی همچنین با طرح نظریه اتصال به عقل فعال، کوشیده است چگونگی دریافت معارف و جایگاه وحی و نبوت را در ساختار معرفت انسانی تبیین کند.
دکتر آذرفزا در ادامه به یکی دیگر از مسائل مهم اندیشه فارابی، یعنی اختلاف ظاهری دیدگاههای افلاطون و ارسطو اشاره کردند. فارابی در رساله «الجمع بین رأیی الحکیمین، أفلاطون الإلهی وأرسطوطالیس» تلاش میکند میان آرای این دو فیلسوف سازگاری برقرار کند. در این مسیر، از متن «أثولوجیا أرسطاطالیس» نیز بهره میگیرد؛ متنی که در سنت فلسفی اسلامی به ارسطو منسوب شده، اما در پژوهشهای تاریخی، اثری اصیل از ارسطو به شمار نمیرود و بخش مهمی از محتوای آن از آثار افلوطین و سنت نوافلاطونی تأثیر پذیرفته است. ایشان همچنین به دو رساله مستقل فارابی، یعنی «فلسفة أفلاطون وأجزاؤها ومراتب أجزائها من أولها إلى آخرها» و «فلسفة أرسطوطالیس وأجزاء فلسفته ومراتب أجزائها والموضع الذی منه ابتدأ وإلیه انتهى»، اشاره کردند که هر یک به تبیین ساختار و مراتب فلسفه یکی از این دو حکیم اختصاص دارند.
دکتر آذرفزا در جمعبندی سخنان خود تأکید کردند که از منظر فارابی، فلسفه را باید بیش از آنکه مجموعهای از پاسخهای نهایی و آماده بدانیم، فرایند جستوجوی حقیقت تلقی کنیم؛ جستوجویی که فیلسوفان در مسیرهای مختلف و با شیوههای متفاوت آن را دنبال میکنند. از این منظر، آگاهی از فاصله انسان با حکمت و ضرورت جستوجوی مستمر آن، خود بخشی از معنای فلسفهورزی است.
سخنران دوم: دکتر رسول رکنیزاده
«امتداد حکمت در جهان معاصر: بازخوانی رسالة الولایة علامه طباطبایی»
دکتر رسول رکنیزاده در سخنرانی خود به بازخوانی رساله «الولایة» علامه سیدمحمدحسین طباطبایی پرداختند. ایشان در آغاز به عنوان و جایگاه این رساله اشاره کردند و توضیح دادند که علامه در این اثر، ولایت را بهعنوان کمال نهایی و حقیقی انسان و غایت نهایی تشریع شریعت الهی مورد بررسی قرار میدهد.
دکتر رکنیزاده با اشاره به ساختار رساله توضیح دادند که فصل نخست آن با عنوان «فی أن لظاهر هذا الدین باطناً، ولصورته الحقة حقائق» به نسبت ظاهر و باطن دین و حقیقت امور ورای صورت ظاهری آنها میپردازد. در این فصل، بحث نظام اعتباری و نسبت آن با نظام طبیعی و حقیقی مطرح میشود؛ موضوعی که در فصل دوم رساله نیز بسط مییابد.
از منظر علامه، بخش مهمی از روابط و مناسبات اجتماعی انسان بر مفاهیم اعتباری استوار است. مفاهیمی مانند مالکیت، ریاست و برخی جایگاههای اجتماعی، از امور اعتباریاند؛ یعنی اعتبار و تحقق اجتماعی آنها تابع قراردادها و مناسبات انسانی است و میتوانند تغییر کنند یا به دیگری واگذار شوند. بااینحال، زندگی اعتباری انسان از بنیادهای حقیقی وجودی جدا نیست و نمیتوان این دو ساحت را کاملاً مستقل از یکدیگر در نظر گرفت. علامه در ادامه نشان میدهد که ظاهر شریعت و صورتهای حقوقی و اجتماعی احکام نیز واجد جنبه اعتباریاند، اما این صورتها به حقیقت و باطن دین اشاره دارند. از این منظر، رفتار انسان، چه در حوزه اجتماعی و چه در حوزه دینی، صرفاً مجموعهای از کنشهای ظاهری نیست، بلکه در نفس انسان و نحوه وجود او آثار و پیامدهایی بر جای میگذارد.
دکتر رکنیزاده در این بخش بر یک پرسش بنیادین تأکید کردند: آیا شناخت حقیقت صرفاً یک فرایند ذهنی و مفهومی است یا مستلزم تحول در نحوه وجود و بودن انسان نیز هست؟ از نظر علامه، برخی حقایق را نمیتوان صرفاً از طریق استدلال ذهنی و مفاهیم منطقی دریافت کرد، بلکه دستیابی به آنها مستلزم معرفت حضوری و تحول وجودی نفس است. ایشان معرفت نفس را یکی از راههای اساسی وصول به حقیقت در اندیشه علامه دانستند و میان آن و مفهوم خودآگاهی روانشناختی در جهان مدرن تمایز گذاشتند. در تبیین ایشان، خودآگاهی روانشناختی غالباً به شناخت ویژگیها، تواناییها و حالات انسان مربوط میشود؛ درحالیکه معرفت حضوری نفس، نوعی مواجهه وجودی و بیواسطه با حقیقت خویشتن است. این مقایسه، تفسیری معاصر از دیدگاه علامه است و نباید آن را عین اصطلاحات خود ایشان تلقی کرد. در این چارچوب، انسان غالباً خود را از طریق تعینات و نقشهای اجتماعی خویش میشناسد؛ نقشهایی مانند معلم بودن، پدر بودن، برخورداری از شغل یا داشتن جایگاه اجتماعی. این تعینات، هرچند بخشی از زندگی روزمره انسان را شکل میدهند، تمام حقیقت وجودی او نیستند. در تعبیر توضیحی سخنران، انسان هنگامی میتواند به لایه عمیقتری از حقیقت خویش دست یابد که از فروکاستن خود به این نقشها و تعینات فراتر رود.
دکتر رکنیزاده سپس به نسبت این بحث با مسائل معرفتی و فلسفی جهان معاصر پرداختند. ایشان با اشاره به دوگانههایی همچون ذهن و بدن در فلسفه دکارتی و نیز رویکردهای ماتریالیستی، توضیح دادند که در بخشهایی از اندیشه معاصر، مسائل مربوط به معنا، هویت و حیات انسانی به ساختارهای مادی و فرایندهای مغزی فروکاسته میشود. در مقابل، از منظر علامه، نفس و بدن را باید در نسبتی عمیقتر و بهمنزله باطن و ظاهر مورد توجه قرار داد؛ بهگونهای که شناخت جنبه ظاهری انسان، لزوماً به معنای شناخت تمام حقیقت باطنی او نیست. ایشان همچنین به روش فکری علامه طباطبایی اشاره کردند که در آن، استدلال عقلی و فلسفی، تأمل در آیات قرآن و بهرهگیری از روایات اهلبیت(ع) در کنار یکدیگر قرار میگیرند. از این منظر، عقل، شهود و هدایت دینی نه لزوماً امور متعارض، بلکه میتوانند ساحتهای مکمل در مسیر شناخت حقیقت باشند.
در بخش پایانی سخنرانی، دکتر رکنیزاده به مسئله فنا و نسبت آن با معرفت نفس پرداختند. از نظر ایشان، انسان در مسیر شناخت حقیقت وجودی خود، به وابستگی و عدم استقلال وجودی خویش پی میبرد. فنا در این چارچوب به معنای نابودی انسان نیست، بلکه به معنای زوال توهم استقلال و دریافت حقیقت وابستگی وجودی اوست؛ امری که میتوان آن را زمینهساز بقای حقیقی دانست.
در همین زمینه، عبارت مشهور «من عرف نفسه عرف ربه» که در رساله علامه نیز نقل شده است، مورد توجه قرار گرفت. بر اساس این تفسیر، شناخت حقیقی نفس، انسان را به شناخت حقیقت وابستگی وجودی خویش و در نهایت معرفت پروردگار رهنمون میشود. بنابراین، حکمت در این تلقی صرفاً دانستن مجموعهای از مفاهیم و گزارههای نظری نیست، بلکه با تحول در وجود انسان و شیوه زیستن او بر اساس حقیقت پیوندی بنیادین دارد.
سخنران سوم: دکتر حامد ناجی
«بازشناسی مخالفان مدینه فاضله از نگاه فارابی»
دکتر حامد ناجی سخنان خود را با طرح این پرسش آغاز کردند که مخالفان مدینه فاضله در اندیشه فارابی چه کسانی هستند و آیا باید آنان را صرفاً گروههایی با باورهای متفاوت دانست یا میتوان آنها را نمایندگان گونههایی از انحراف در فهم سعادت، حقیقت و زندگی انسانی تلقی کرد؟ ایشان تأکید کردند که بحث مطرحشده، بازخوانی و بازسازی اندیشه سیاسی فارابی است و در آن، بهویژه از آثار «آراء أهل المدینة الفاضلة»، «السیاسة المدنیة» و «التنبیه على سبیل السعادة» بهره گرفته شده است.
ایشان در ابتدا مفاهیم کلیدی مدینه فاضله، سعادت و عدالت را توضیح دادند. از نظر فارابی، سعادت حقیقی را نمیتوان به تأمین نیازهای مادی و ضروری انسان، مانند خوراک، مسکن و امنیت، محدود کرد. جامعهای که صرفاً این نیازها را تأمین کند، لزوماً مدینه فاضله نیست؛ زیرا سعادت حقیقی با شناخت غایت زندگی انسانی، فضیلت، عدالت و سامانیافتگی حکیمانه جامعه پیوند دارد.
دکتر ناجی در ادامه به آسیبشناسی ساختار مدینهها پرداختند و توضیح دادند که در یک بازسازی تحلیلی از اندیشه فارابی، میتوان دو سطح اصلی از بحران را تشخیص داد: بحران معرفتی، یعنی اختلال در شناخت حقیقت و سعادت؛ و بحران رفتاری، یعنی فاصله گرفتن از الزامات عملی و اخلاقیِ حقیقتی که ممکن است شناخته شده باشد.
ایشان سپس به تقسیمبندی مدینههای مخالف مدینه فاضله در کتاب «آراء أهل المدینة الفاضلة» اشاره کردند. فارابی در این اثر چهار نوع مدینه را در برابر مدینه فاضله قرار میدهد:
۱. مدینه جاهله: جامعهای است که ساکنان آن سعادت حقیقی را نمیشناسند یا تصور درستی از آن ندارند. حتی اگر حقیقت سعادت به آنان معرفی شود، آن را بهدرستی درک نمیکنند. در چنین جامعهای، اموری مانند ثروت، لذت، آزادی در پیروی از خواستهها، شهرت و منزلت اجتماعی ممکن است بهاشتباه غایت نهایی زندگی تلقی شوند.
۲. مدینه فاسقه: جامعهای است که ساکنان آن، در سطح باورهای نظری، به آرای فاضله و حقیقت سعادت آگاهی دارند، اما رفتار و کردارشان با این باورها سازگار نیست و عملاً همانند رفتار اهل مدینه جاهله عمل میکنند. از این منظر، مسئله اصلی در مدینه فاسقه، شکاف میان شناخت و عمل است.
۳. مدینه متبدّله: جامعهای است که در گذشته از آرا و رفتارهای مدینه فاضله برخوردار بوده، اما این آرا و رفتارها در گذر زمان دگرگون شده و جای خود را به باورها و شیوههای عملی دیگری دادهاند. بنابراین، ویژگی اصلی این مدینه، تغییر و انحراف تدریجی از وضعیت فاضلانه پیشین است.
۴. مدینه ضاله: جامعهای است که در آن، باورهای نادرست درباره خداوند، حقایق مابعدالطبیعی و سعادت شکل گرفته است. در این مدینه، حتی ممکن است رئیس نخستین با ادعای دریافت وحی، در حالی که چنین حقیقتی وجود ندارد، از شیوههای فریب و گمراهسازی برای تثبیت جایگاه خود استفاده کند.
دکتر ناجی تأکید کردند که این چهارگانه بهصراحت در «آراء أهل المدینة الفاضلة» مطرح شده است؛ درحالیکه فارابی در «السیاسة المدنیة» سه نوع مدینه جاهله، فاسقه و ضاله را بررسی میکند و پس از آن به بحث مستقل و مهم «نوابت» میپردازد.
ایشان سپس به نقش رئیس جامعه در انحراف مدینه اشاره کردند. رئیس مدینه در اندیشه فارابی جایگاهی تعیینکننده دارد؛ زیرا جهتگیری معرفتی و عملی جامعه تا اندازه زیادی به ویژگیها و تدبیر او وابسته است. فارابی برای رئیس مدینه فاضله مجموعهای از صفات علمی، اخلاقی و مدیریتی برمیشمارد و بر ضرورت برخورداری او از معرفت، قدرت تشخیص، عدالتخواهی و توانایی هدایت جامعه تأکید میکند.
دکتر ناجی در بازسازی تحلیلی خود از آسیبهای مدیریت سیاسی، سه مسئله را مورد توجه قرار دادند: جهل رئیس نسبت به سعادت حقیقی، غلبه خودخواهی و انگیزههای شخصی بر مصلحت عمومی و نیز نفاق و فریبکاری. بر این اساس، یکی از جدیترین تهدیدهای مدینه فاضله میتواند انحراف خود رئیس جامعه باشد؛ زیرا فساد در رأس ساختار سیاسی، توان هدایت و ساماندهی کل جامعه را مختل میکند.
بخش دیگری از سخنرانی به مفهوم «نوابت» اختصاص داشت. فارابی در کتاب «السیاسة المدنیة» از افرادی درون مدینه فاضله سخن میگوید که حضور و عملکرد آنان میتواند نظم فاضلانه جامعه را مختل کند. تعبیر نوابت، با نوعی تشبیه، به گیاهان زیانآور و علفهای هرزی اشاره دارد که در میان کشتزار میرویند و مانع رشد مطلوب آن میشوند.
دکتر ناجی با اشاره به گونههای مختلف نوابت، چند گروه مهم را توضیح دادند:
نخست، افرادی که ظاهراً اعمال و رفتارهای فضیلتمندانه انجام میدهند، اما هدف واقعی آنان دستیابی به سعادت نیست؛ بلکه در پی کسب منزلت، شهرت، ریاست، ثروت یا امتیازات اجتماعیاند. فارابی این گروه را «متقنّصین» مینامد.
گروه دوم، کسانی هستند که به دلیل تمایل به برخی غایات مدینه جاهله و تعارض آن خواستهها با قوانین و سنتهای مدینه فاضله، آگاهانه به تأویل و تحریف سخنان و احکام واضع سنت میپردازند تا خواستههای خود را موجه جلوه دهند. فارابی از این گروه با عنوان «محرّفه» یاد میکند.
گروه سوم، کسانی هستند که قصد تحریف ندارند، اما به دلیل نادرستی فهم و ناتوانی در تشخیص مقصود واضع سنت، احکام و آموزهها را برخلاف معنای اصلی آنها درک میکنند و ناآگاهانه از مسیر درست منحرف میشوند. فارابی این گروه را «مارقه» مینامد.
فارابی در کنار این گروهها، از افرادی نیز سخن میگوید که به دنبال فهم حقیقتاند و ممکن است در آغاز با صورتهای تمثیلی و تخیلی قانع نشوند؛ اما با هدایت و ارتقای سطح معرفتی، به مراتب بالاتری از فهم و در نهایت به معرفت حقیقی دست یابند. بنابراین، همه گروههایی که در بحث نوابت مطرح میشوند، لزوماً از یک انگیزه یا وضعیت معرفتی برخوردار نیستند و باید میان تحریف آگاهانه، سوءفهم غیرعمدی و جستوجوی حقیقت تمایز گذاشت.
بخش دیگری از سخنرانی به آسیبشناسی تعلیم و تربیت اختصاص داشت. دکتر ناجی با بازسازی تحلیلی برخی مباحث فارابی، آسیبهای نظام آموزشی را در سه سطح مورد بررسی قرار دادند: آسیبهای مربوط به معلم، آسیبهای مربوط به متعلم و آسیبهای ساختاری.
در سطح نخست، معلم ممکن است شناخت کافی از مخاطبان و ظرفیتهای معرفتی آنان نداشته باشد، شیوه آموزشی متناسب با سطح فهم مخاطب را به کار نگیرد یا از صلاحیت علمی و صداقت لازم در آموزش برخوردار نباشد.
در سطح دوم، متعلم ممکن است بهجای حقیقتجویی، گرفتار مجادله، نکتهگیری و جدلورزی شود یا به دلیل ضعف در فهم و استنتاج، بدگمانی و ناتوانی در تشخیص درست مطالب، از مسیر یادگیری صحیح فاصله بگیرد.
در سطح سوم نیز اختلالات ساختاری و فقدان تناسب میان اهداف، محتوا و روشهای آموزشی میتواند فرایند انتقال معرفت را با مشکل مواجه کند. این تقسیمبندی، چارچوبی تحلیلی برای بازخوانی مباحث آموزشی و تربیتی فارابی است و جزئیات آن را نباید بدون بررسی مأخذ بهعنوان یک طبقهبندی لفظی و رسمی در آثار او تلقی کرد.
ایشان همچنین بر نقش اعتماد و اطمینان در مناسبات علمی و اجتماعی تأکید کردند و یادآور شدند که از بین رفتن اعتماد میان معلم و متعلم و نیز اختلال در اعتماد عمومی، امکان انتقال درست معرفت و تحقق جامعه فاضله را با دشواری جدی مواجه میکند.
در پایان، دکتر ناجی به برخی راهکارهای اصلاحی و تدابیر سیاسی و تربیتی اشاره کردند؛ از جمله شناخت دقیق وضعیت جامعه و ویژگیهای مخاطبان، ارزیابی عملکرد رئیس و نظام پاداش، شناسایی اختلالات آموزشی، انتخاب شیوههای مناسب برای هدایت و اصلاح رفتار و توجه به تناسب مسئولیتها و جایگاههای اجتماعی با توانایی و صلاحیت افراد. ایشان همچنین به ضرورت برخورداری نظام سیاسی از ابزارهای مناسب برای اصلاح و مواجهه با رفتارهای آسیبزا اشاره کردند. این موارد در چارچوب بحث ایشان درباره تدبیر مدینه و با بهرهگیری از مبانی فارابی قابل فهم است و نباید بدون ارجاع مشخص، همگی بهعنوان فهرستی لفظی از دستورهای فارابی معرفی شوند.
نکته محوری این سخنرانی آن بود که فارابی مدینه فاضله را صرفاً آرمانی ذهنی و دستنیافتنی نمیداند، بلکه آن را ساختاری اجتماعی و سیاسی میبیند که تحقق آن به اصلاح معرفت، رفتار، آموزش، مدیریت و مناسبات اجتماعی وابسته است.
جمعبندی نشست
مجموع سخنرانیهای این نشست، از سه زاویه مکمل به مسئله حکمت و عقلانیت پرداختند. در سخنرانی نخست، جایگاه فارابی در بنیانگذاری و توسعه فلسفه اسلامی و تلاش او برای تبیین نسبت فلسفه، دین، منطق و سیاست بررسی شد. در سخنرانی دوم، با بازخوانی رسالة الولایة علامه طباطبایی، بر این نکته تأکید شد که حکمت صرفاً به دانستن مفاهیم و گزارههای نظری محدود نیست، بلکه با شناخت حقیقت نفس و تحول در نحوه وجود و زیستن انسان ارتباط دارد. در سخنرانی سوم نیز اندیشه سیاسی فارابی و آسیبشناسی مدینههای مخالف مدینه فاضله، بهویژه از حیث بحرانهای معرفتی، اخلاقی، تربیتی و مدیریتی، مورد توجه قرار گرفت.
از مجموع مباحث مطرحشده میتوان دریافت که مسئله حکمت در جهان معاصر صرفاً فقدان دانش یا ضعف تواناییهای علمی نیست؛ بلکه چالش اصلی، نسبت میان دانستن، فهمیدن، عمل کردن و ساماندادن به زندگی فردی و اجتماعی بر اساس حقیقت است. پیشرفت علمی و فناوری، هرچند ظرفیتهای گستردهای برای زندگی انسان فراهم کرده است، بهخودیخود تضمینکننده سعادت، عدالت و اخلاق نیست. از این رو، بازخوانی میراث حکمی ایران و جهان اسلام میتواند زمینهای برای تأمل دوباره در معنای عقلانیت، مسئولیت انسانی و نسبت معرفت با زندگی فراهم آورد.
نشست «حکمت و عقلانیت، گمشدهٔ جهان امروز» با طرح این پرسش بنیادین به پایان رسید که چگونه میتوان حکمت را از سطح دانستن و گفتوگوی نظری فراتر برد و آن را به شیوهای برای زیستن، تصمیمگیری و سامانبخشی به حیات فردی و اجتماعی تبدیل کرد.

نظر دهید